Europese partners presenteren ‘Joint Approach for managing Flooding’(JAF)

Modern watermanagement geeft water de ruimte

Vijf instanties op het gebied van watermanagement uit drie landen hebben de afgelopen vier jaar gewerkt aan een nieuwe, Europese aanpak tegen overstromingen. Op 14 en 15 juni zijn de resultaten van deze ‘Joint Appproach for managing Flooding’ (kortweg JAF) gepresenteerd tijdens een seminar over modern watermanagement. Meer ruimte voor water staat centraal in deze grensverleggende aanpak.

Binnen JAF hebben watermanagementorganisaties uit Nederland, Duitsland en Engeland oplossingen ontwikkeld voor de overstromingsproblemen waar verschillende Europese landen mee worstelen. Dat was nooit gelukt zonder subsidie van het Europese Interreg programma.

Succesvol
“JAF zorgt dat we in de toekomst droge voeten houden,’ zegt JAF-projectmanager Piet van Erp. “Wat JAF in mijn ogen tot een succes maakt, is de combinatie van theorie en praktijk. De uitwisseling van kennis tussen de partners – een belangrijke voorwaarde voor de Europese Interreg subsidie – vormde de rode draad in de samenwerking. Daarnaast vonden de deelnemende partners het belangrijk de oplossingen die we bedenken ook te testen in de praktijk. Dit laatste hebben we gedaan in de demonstratieprojecten, die zeer succesvol zijn gebleken. We konden bij elkaar de resultaten in de praktijk zien.”

Uiteenlopende oplossingen
Een belangrijk doel van de demonstratieactiviteiten was het ontwikkelen en testen van nieuwe technieken van waterbeheer. Zoals in de Engelse graafschap Somerset. “De overstroming van de Parrett in 2000 maakte voor ons duidelijk dat de afwatering in de hogere en middengebieden te sterk is, waardoor bij zware regen de lager gelegen gebieden onder water komen te staan. We moeten het water dus eerder tegenhouden”, aldus Sarah Diacono van de Somerset County Council. “Er is echter niet één simpele oplossing voor dit probleem.” In het Farming Water project heeft de County Council daarom verschillende maatregelen in de praktijk toegepast. Rondom boerderijen zijn reservoirs voor regenwater gegraven. Ook ander grondgebruik – waarbij akkerland wordt omgevormd tot grasland of ingeplant met bomen – blijkt zeer effectief. Verder zijn de effecten van verschillende vormen van grondbeheer onderzocht. Ook door een andere manier van grond bewerken, blijkt veel winst te boeken. Communicatie met de boeren speelt hierbij een belangrijke rol. Het lijken kleine stapjes, maar samen helpen ze wel: “Als we deze maatregelen in het hele stroomgebied doorvoeren, kunnen we de afwatering aanzienlijk beperken. En daarmee ook de kans op overstromingen”, zegt Richard Symonds.

Veerkrachtig watersysteem
In Oost-Nederland heeft Waterschap Groot Salland de oplossing gevonden in het verbeteren van het waterbeheersysteem voor zowel het oppervlakte- als het grondwater. In verschillende gebieden kregen de traditionele diepe, smalle sloten – die zorgen voor een snelle afwatering – een breder en ondieper profiel. Daarnaast groef het waterschap ondiepe bergingsgebieden die direct of indirect met de sloten zijn verbonden. Dit zogenaamde Waternood-principe is in het kader van JAF toegepast ten oosten van de stad Zwolle, in de landbouwgebieden Rouveen, Soeslo, Oosterbroeks Waterleiding en Grote Hagen. Guus van den Berg van waterschap Groot Salland: “Dankzij het Waternoodproject is het gelukt om met minimale ingrepen minder afvoer en meer opvang te creëren. In deze gebieden is de ruimte voor water verdubbeld van 1% naar 2%. Het mes snijdt aan twee kanten: de projecten dragen bij aan een beter watersysteem, dat zowel extreem natte als droge periodes kan opvangen.”

Grensverleggend
Veel rivieren storen zich niet aan landsgrenzen. Hierin schuilt dan ook het belangrijkste argument voor Europese samenwerking op het gebied van watermanagement. JAF pakt de overstromingsproblematiek hoger en dichter bij de bron aan. En dat vraagt om ‘rekening houden met de buren’, zoals in Duitsland gebeurt. “Eigenlijk zijn wij best tevreden met ons watersysteem”, zegt Antje Goedeking van de Duitse partner Wasserverband Eifel-Rur WVER. “Maar voor onze Nederlanderse buren benedenstrooms is het belangrijk dat wij meer water tegenhouden.” Dit is de gedachte achter het Riperia-project bij de Duitse plaats Eschweiler. Hier heeft WVER drie dammen in de rivier Inde verwijderd. In plaats daarvan kwam een meer natuurlijke dam. Daarnaast krijgt de grotendeels gekanaliseerde Inde hier juist de vrijheid om te kronkelen. Om meer ruimte voor de rivier te maken, werd een dijk verplaatst. Dankzij dit project heeft de rivier z’n natuurlijke karakter teruggekregen en is de bergingscapaciteit aanzienlijk toegenomen. Het project is om nog een reden grensverleggend: “In Duitsland zijn we gewend aan een strakke scheidslijn tussen water en intensieve landbouw. Nu ontstaat er een bufferzone waarin landbouw en waterberging in elkaar overgaan.”

WVER voerde een tweede project uit bij de plaats Siersdorf. Hier werd een inzakking in het landschap, ontstaan door de mijnbouw, ingericht als opvangbekken voor hoge waterstanden. De inwoners van Siersdorf weten zich hierdoor beter beschermd tegen de overstromingen die hier steeds vaker voorkwamen bij hevige regen.

Rivierherstel
Rivierherstel zoals bij Eschweiler vormt één van de pijlers van JAF. Ook in Oost-Nederland vinden hiervan een voorbeeld. Hier heeft waterschap Velt en Vecht de oude meander ‘Uilenkamp’ weer heeft aangetakt aan de rivier de Vecht. “Het doel was om de rivier de Vecht te herstellen. Zodat weer een dynamische rivier ontstaat waar natuurlijke processen als het meanderen, erosie en zandafzetting een kans krijgen”, aldus Dinant Hommes van waterschap Velt en Vecht. De stenen beschoeiing werd verwijderd en gebruikt voor een dam die zorgt dat de rivier de nieuwe bedding kiest. “We zijn verrast door de dynamiek die hierdoor is ontstaan. In het eerste jaar heeft de rivier z’n loop 3 meter verplaatst, maar lijkt zich nu te stabiliseren. Dit natuurlijke proces willen we zoveel mogelijk z’n gang laten gaan, binnen veilige grenzen.”

Landgebruik combineren
Als het aan JAF ligt, krijgt water meer ruimte. En waar aan ruimte gebrek is, moeten waterbeheerders creatief zijn en samenwerken met andere belangen, zoals landbouw en natuur. JAF noemt dit ‘multifunctioneel landgebruik’: binnen één gebied worden verschillende belangen met elkaar gecombineerd. Zo gaan in het project De Doorbraak waterberging en natuur hand in hand. Landbouw gaat samen met water in het Farming Water project. W. Bots van waterschap Groot Salland: “Goede communicatie is belangrijk. Deze combinaties lukken alleen als je de betrokkenen vroeg bij de plannen betrekt. Binnen JAF hebben we met multifunctioneel landgebruik veel ervaring opgedaan die we goed kunnen gebruiken bij toekomstige projecten.”

Alles begint met communicatie
Het voorkomen van overstromingen is in het belang van iedereen. Toch stuiten de maatregelen die nodig zijn nog vaak op weerstand bij boeren en bewoners. Waterbeheerders moeten dan ook meer doen om hun verhaal uit te leggen aan de bevolking. Binnen JAF is hiermee veel ervaring opgedaan. Om mensen bewust te maken van de rivier en het belang van goed watermanagement, organiseerde het Parrett Catchment Project in Somerset jaarlijks terugkerende Water Festivals.De ‘Big Sponge’ Roadshow trok langs de scholen om kinderen en ouders te laten zien wat ze zelf kunnen doen om regenwater beter vast te houden. “Wij hebben ontdekt dat mensen graag willen meewerken. Als je boodschap maar helder is en dicht bij hun beleving staat En je zult je boodschap moeten blijven herhalen”, zegt Nickie Moore van Somerset County Council.

Moderne technieken
De vernieuwde vorm van watermanagement die JAF voorstaat, brengt nieuwe uitdagingen met zich mee. Hoe beheers je bijvoorbeeld een watersysteem waar op heel veel verschillende plaatsen water wordt opgevangen? Moderne technologie kan hierbij helpen, zoals zonne-energie en besturing op afstand via GSM-signalen. “Het was een briljante leerschool”, vindt Paul King van Somerset County Council. “JAF heeft een grote hoeveelheid kennis en oplossingen opgeleverd waar waterbeheerders nog jaren uit kunnen putten.”

Goede weg
Tijdens het afsluitende symposium toonde Chris Kalden, Secretaris-Generaal van het ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Voedselkwaliteit (LNV) zich tevreden over de aanpak van JAF. “We kunnen een grensoverschrijdend probleem als overstromingen niet zonder Europese samenwerking oplossen. Nederland plukt bijvoorbeeld de vruchten van maatregelen bovenstrooms. Maar we kunnen evenmin zonder de steun uit het landelijke en stedelijke gebied. Ook op dit gebied wijst JAF ons de goede weg: problemen worden niet centraal, maar lokaal opgelost, met een integrale benadering, die dicht bij de mensen staat.”